Σάββατο, 20 Μαρτίου 2010

Εισαγωγή στην Αφρικάνική Ιστορία

Υποστηρίζοντας τον Ιούλιο του 2007 στο Ντακάρ πως «οι αφρικανοί δεν είναι όσο παρόντες θα έπρεπε στην ιστορία», ο Nicolas Sarkozy έξυσε μια παλιά αφρικανική πληγή, που χρονολογείται από την εποχή της αποικιοκρατίας. Σύμφωνα με την κρατούσα ιστορική θεώρηση, μόνο η εισβολή των Ευρωπαίων στη «μαύρη ήπειρο» μπόρεσε να τη σύρει στο χώρο της καταγραφής της ανθρώπινης περιπέτειας. Η ιστορία της Αφρικής ξεκινά έτσι με την ανακάλυψη -και την εκμετάλλευσή της- από τους λευκούς, το 19ο αιώνα... Οι αναγνώστες του συναρπαστικού τόμου του Αγγλου ιστορικου John Iliffe -που δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1995- θα ανακαλύψουν πως αυτά δεν ισχύουν. Η αποικιοκρατία, που εδώ αναλύεται εκτενώς, δεν είναι εντέλει παρά μόνο ένα δραματικό επεισόδιο της μακράς ιστορίας της Αφρικής, μιας ηπείρου «εντυπωσιακά παλαιάς». O συγγραφέας υποστηρίζει με πάθος «την ξεχωριστή ιστορία των πληθυσμών της ηπείρου, που συνδέει σε μια ενιαία ιστορική διαδρομή τα πρώτα ανθρώπινα όντα με τους σημερινούς τους απογόνους», ή αλλιώς από τους Αυστραλοπιθήκους έως τους σημερινούς ασθενείς του AIDS. Παρακολουθούμε αυτήν την ανθρώπινη εποποιία διαπνεόμενοι από μια σταθερή πεποίθηση: πως η δημογραφία αποτελεί την «κόκκινη κλωστή» που διαπερνά ολόκληρη την ιστορία της Αφρικής. Από τις απαρχές του χρόνου, οι Αφρικανοί ήταν οι «πρωτοπόροι εκείνοι που αποίκισαν μια φοβερά αφιλόξενη ήπειρο, στο όνομα ολόκληρης της ανθρωπότητας». Το μέγεθος της ηπείρου και οι αναρίθμητες δυσκολίες που ανέκυπταν σε κάθε «βήμα» των Αφρικανών, διαμόρφωσαν κοινωνίες που εξ ανάγκης καλούνταν να ανταποκριθούν σε δύο αναπόφευκτες προτεραιότητες: «να αναπαράγονται και να δαμάσουν το εχθρικό περιβάλλον». Εξ ου και η εμμονή των Αφρικανών με το φαινόμενο της αναπαραγωγής, οι αρρενοπρεπείς λατρείες της γονιμότητας, η πολυγαμία. Η αραιοκατοικημένη ήπειρος Πράγματι, και μέχρι την ευρωπαϊκή αποικιοκρατία, η Αφρική ξεχωρίζει από το πόσο αραιοκατοικημένη είναι. Ο θεωρεί John Iliffe το γεγονός αυτό, που σήμερα μπορεί να μας εκπλήσσει, ως τη βασική αιτία που στην Αφρική δε δημιουργήθηκαν κρατικές δομές και δεν ανέπτυξε την οικονομία. Από την άλλη αναλύει με τον τυπικό βρετανικό πραγματισμό, τον πρώτο «αποικισμό» της ηπείρου, που πραγματοποίησαν οι ίδιοι οι... Αφρικανοί! Διότι οι «πιονιέροι» Αφρικανοί, μόνο αδρανείς δεν έμειναν: αντιθέτως πάλεψαν ακατάπαυστα ενάντια στην φοβερή τους απομόνωση και ίδρυσαν ανθηρά βασίλεια, που από πολύ νωρίς ανάπτυξαν εμπορικές σχέσεις με την Ευρώπη και την Ασία. Τα μειονεκτήματα της ηπείρου όμως βάρυναν πολύ όταν η ενδημική, ιθαγενής, «ρυθμισμένη» δουλοκτησία απέκτησε υπερατλαντική και «βιομηχανική» διάσταση. Ο παροξυσμός της δουλοκτησίας οδήγησε το 18ο αιώνα στην «εξαγωγή» 6 εκατομμυρίων σκλάβων. «Αποτρόπαιη ειρωνεία»: μία αραιοκατοικημένη ήπειρος εξήγαγε ανθρώπους σε αντάλλαγμα αγαθών που πλούτιζαν τους -όλο και πιο συνένοχους στην όλη επιχείρηση- «ισχυρούς» Αφρικανούς. Αν κι η αιμορραγία αυτού του δουλεμπορίου «νέγρων» δεν αρκεί για να εξηγήσει όλα τα δεινά της ηπείρου, ο John Iliffe τονίζει πως είχε πάντως ως συνέπεια να διακοπεί η πληθυσμιακή αύξηση της δυτικής Αφρικής, να αυξηθεί η τεχνολογική καθυστέρηση της ηπείρου και να εξαγριωθούν τα ήθη της. «Σε δημογραφικό επίπεδο υπήρξε πισωγύρισμα, αλλά όχι καταστροφή: οι Αφρικανοί επιβίωσαν» συμπεραίνει ο συγγραφέας, που τονίζει, με κάπως αμφιλεγόμενο τρόπο, πως ο πόνος «συνιστά ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της εμπειρίας να είναι κανείς Αφρικανός». Οι τραγωδίες όμως δε σταμάτησαν εδώ, διαμορφώνοντας σταδιακά μία αφρικανική ικανότητα αντοχής στη δυστυχία που ακόμα και σήμερα αφήνει άφωνη τη δύση. Η «αποικιακή εισβολή», που αναλύεται λεπτομερώς, θα σωρεύσει καταστροφικά αποτελέσματα. Και στα δεινά της στρατιωτικής κατάκτησης θα προστεθούν οι φυσικές καταστροφές. Η ξηρασία του 1880-1920 π.χ. θα προκαλέσει λιμούς, λοιμούς και βία. Ο πληθυσμός θα μείνει στάσιμος, ακόμα και θα υποχωρήσει σε ορισμένες περιοχές της ηπείρου. Δημογραφικό παράδοξο Ο Iliffe εκτιμά πως η «τραυματική αλλά σύντομη» αποικιοκρατία δεν κατόρθωσε να σαρώσει τα αφρικανικά ήθη και έθιμα, πράγμα που ο συγγραφέας θεωρεί μία ακόμα ένδειξη της εκπληκτικής «αφρικανικής ανθεκτικότητας». Οι Ευρωπαίοι όμως, δεν ήταν φορείς μόνο εκμετάλλευσης και βίας, αλλά και του οικονομικού εκσυγχρονισμού, της εκπαίδευσης και της ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης. Αποτέλεσμα όλων των παραπάνω ήταν η εκπληκτική δημογραφική άνθηση από τη δεκαετία του 1950 και εντεύθεν. Ο πληθυσμός της Αφρικής έφτασε από τα 200 εκατομμύρια το 1950 στα 600 εκατομμύρια το 1990. Εδώ ακριβώς εντοπίζεται το «δημογραφικό παράδοξο» του βιβλίου: αν η χιλιετής υπανάπτυξη της ηπείρου εξηγείται από τη δημογραφική της υπανάπτυξη, λογικά η απότομη δημογραφική της απογείωση θα έπρεπε να έχει συμβάλει στην οικονομική της ανάπτυξη, πράγμα που οφθαλμοφανώς δε συνέβη. Ο υποδεικνύε John Iliffe ι ως ενόχους για αυτό το «παράδοξο» κάποιους συγκεκριμένους οικονομικούς μηχανισμούς: ανάμεσά τους την κατεδάφιση, τη δεκαετία του 1980, υπό την καθοδήγηση του «διεθνούς νομισματικού ταμείου» (ΔΝΤ) και της «παγκοσμίου τράπεζας», ορισμένων πολύτιμων κρατικών δομών, ιδίως υγειονομικών, που είχαν κατορθώσει να εγγυώνται μία ελάχιστη κοινωνική ηρεμία. Αυτή η στρατηγική, στην οποία προστέθηκε η αστάθεια που προκάλεσε το τέλος του «ψυχρού πολέμου» οδήγησε σε δύο δεκαετίες οδυνηρών συγκρούσεων, από τις οποίες η ήπειρος μόλις και εξέρχεται δειλά-δειλά. Philippe Bernard Entrer dans l,histoire de l,Afrique Le Monde